Czy zdarzyło Ci się kiedyś spojrzeć na własne dłonie i mieć wrażenie, że nie należą do Ciebie? Albo mówić, chodzić czy wykonywać codzienne czynności jak na autopilocie, czując jednocześnie dziwny dystans wobec samego siebie?

Jeżeli tak, mogłeś doświadczyć depersonalizacji.

Depersonalizacja jest stanem, w którym człowiek odczuwa oddzielenie od własnych myśli, emocji, ciała lub poczucia tożsamości. Osoba ma wrażenie, jakby obserwowała siebie z boku albo funkcjonowała automatycznie, bez pełnego kontaktu ze sobą.

To doświadczenie bywa bardzo niepokojące, ale nie oznacza utraty kontaktu z rzeczywistością ani rozwijającej się psychozy.

Jak wygląda depersonalizacja?

Pacjenci opisują ten stan na wiele różnych sposobów:

• „Nie czuję się sobą.”
• „Jakbym obserwował siebie z zewnątrz.”
• „Mam wrażenie, że działam na autopilocie.”
• „Moje ciało wydaje się obce.”
• „Moje emocje są jakby wyłączone.”
• „Wiem, że to ja, ale nie czuję, że to ja.”

Niektórzy opisują depersonalizację jako uczucie bycia aktorem we własnym życiu.

Inni mówią o poczuciu emocjonalnego odrętwienia lub oddzielenia od własnych przeżyć.

Depersonalizacja a derealizacja

Depersonalizacja i derealizacja bardzo często występują razem.

Depersonalizacja dotyczy własnej osoby:

• poczucia siebie,
• ciała,
• emocji,
• myśli.

Derealizacja dotyczy świata zewnętrznego:

• otoczenia,
• ludzi,
• przestrzeni,
• rzeczywistości.

Można powiedzieć, że przy depersonalizacji „obcy wydaję się ja”, a przy derealizacji „obcy wydaje się świat”.

Czy depersonalizacja oznacza chorobę psychiczną?

To jedno z najczęstszych pytań pacjentów. Nie. Sama depersonalizacja nie oznacza psychozy, schizofrenii ani utraty kontroli nad sobą. Osoby doświadczające depersonalizacji zachowują krytycyzm wobec swoich przeżyć.

Wiedzą, że dzieje się coś dziwnego, ale jednocześnie zdają sobie sprawę, że jest to subiektywne doświadczenie. To właśnie odróżnia depersonalizację od zaburzeń psychotycznych.

Skąd bierze się depersonalizacja?

Współczesne modele poznawczo-behawioralne traktują depersonalizację jako reakcję ochronną przeciążonego układu nerwowego.

Może pojawić się między innymi w wyniku:

• przewlekłego stresu,
• ataków paniki,
• silnego lęku,
• traumatycznych doświadczeń,
• przemęczenia,
• długotrwałego napięcia emocjonalnego.

Z perspektywy ewolucyjnej depersonalizacja może pełnić funkcję ochronną.

Kiedy poziom zagrożenia staje się bardzo wysoki, mózg może czasowo ograniczyć intensywność przeżywania emocji. Problem polega na tym, że człowiek zaczyna interpretować ten stan jako niebezpieczny.

Model poznawczy depersonalizacji

Jednym z najbardziej znanych modeli wyjaśniających depersonalizację jest model poznawczy opracowany przez Anthony David oraz rozwijany przez Mauricio Sierra.

Według tego modelu sam objaw nie jest głównym problemem. Problemem staje się sposób jego interpretacji.

Proces może wyglądać następująco:

1. Pojawia się stres lub silny lęk.
2. Dochodzi do przejściowego poczucia odłączenia od siebie.
3. Osoba zauważa ten stan.
4. Interpretacja: „Tracę siebie.”
5. Wzrost lęku.
6. Nasilona obserwacja własnych doznań.
7. Jeszcze większe poczucie odłączenia.
8. Kolejny wzrost lęku.

Powstaje błędne koło podtrzymujące objawy.

Dlaczego nie czuję emocji?

Wiele osób z depersonalizacją zgłasza poczucie emocjonalnego odrętwienia. Nie oznacza to jednak, że emocje zniknęły. Najczęściej oznacza to, że uwaga została tak silnie skupiona na analizowaniu własnego stanu, że naturalne przeżywanie emocji schodzi na dalszy plan.

Im bardziej próbujesz sprawdzić, czy nadal coś czujesz, tym trudniej spontanicznie doświadczać emocji. To podobny mechanizm jak próba zaśnięcia poprzez ciągłe sprawdzanie, czy już zasnąłeś.

Co podtrzymuje depersonalizację?

Katastroficzne interpretacje

• „Zwariuję.”
• „Uszkodziłem sobie mózg.”
• „Nigdy nie wrócę do siebie.”

Ciągłe monitorowanie siebie

• „Czy nadal czuję swoje ciało?”
• „Czy to naprawdę moje ręce?”
• „Czy czuję emocje?”

Szukanie uspokojenia

• wielokrotne czytanie o objawach,
• oglądanie filmów o depersonalizacji,
• ciągłe pytanie innych o opinię.

Unikanie

• kontaktów społecznych,
• aktywności wymagających koncentracji,
• miejsc kojarzących się z pierwszym epizodem.

Jak wygląda leczenie depersonalizacji?

Jeżeli depersonalizacja jest związana z lękiem lub stresem, terapia poznawczo-behawioralna jest jedną z najlepiej przebadanych metod pomocy.

Praca terapeutyczna obejmuje:

• psychoedukację dotyczącą mechanizmu objawu,
• identyfikację katastroficznych interpretacji,
• ograniczanie monitorowania własnego stanu,
• stopniowe odzyskiwanie zaangażowania w codzienne życie,
• naukę regulacji napięcia i stresu.

Paradoksalnie poprawa często pojawia się wtedy, gdy człowiek przestaje obsesyjnie próbować pozbyć się objawu.

Co możesz zrobić już teraz?

Jeżeli doświadczasz depersonalizacji:

• przypomnij sobie, że jest to znany objaw lęku i przeciążenia,
• ogranicz sprawdzanie, czy „czujesz się sobą”,
• kieruj uwagę na otoczenie zamiast na ciągłą analizę siebie,
• wracaj do codziennych aktywności mimo dyskomfortu,
• dbaj o sen i regenerację.

Celem nie jest natychmiastowe pozbycie się objawu. Celem jest przerwanie błędnego koła lęku i monitorowania.

Kiedy warto zgłosić się do psychologa?

Warto poszukać pomocy, jeżeli depersonalizacja:

• utrzymuje się przez dłuższy czas,
• wywołuje silny lęk,
• utrudnia codzienne funkcjonowanie,
• współwystępuje z napadami paniki lub zaburzeniami lękowymi.

Choć depersonalizacja potrafi być bardzo niepokojąca, nie jest oznaką utraty rozumu. W większości przypadków stanowi odwracalną reakcję przeciążonego układu nerwowego. Odpowiednia psychoedukacja i terapia poznawczo-behawioralna pomagają odzyskać poczucie kontaktu ze sobą i wrócić do normalnego funkcjonowania.

Udostępniając (poniżej szybka opcja), “lajkując” pomagasz dotrzeć temu artykułowi do większej liczby osób. Jeśli możesz podziel się tym artykułem ze znajomymi.