Ostre zaburzenie stresowe, określane skrótem ASD od angielskiej nazwy Acute Stress Disorder, może pojawić się w pierwszym miesiącu po traumatycznym wydarzeniu. Człowiek może mieć niechciane wspomnienia, koszmary, trudność ze snem, silnie reagować na przypomnienia albo czuć się tak, jakby świat stał się odległy i nierealny. Może unikać rozmów, miejsc i ludzi związanych ze zdarzeniem, a jednocześnie stale obserwować otoczenie w poszukiwaniu kolejnego zagrożenia.

Podobne objawy mogą jednak występować również bez zaburzenia psychicznego. Bezpośrednio po wypadku, napaści, katastrofie lub innym skrajnie zagrażającym wydarzeniu wiele osób doświadcza szoku, dezorientacji, pobudzenia, odrętwienia emocjonalnego albo przejściowego poczucia nierealności. Organizm i umysł próbują reagować na coś, co wydarzyło się nagle i przekroczyło dotychczasowe doświadczenie.

Dlatego nie powinno się automatycznie rozpoznawać ASD na podstawie silnej reakcji w pierwszych godzinach. W klasyfikacji DSM-5-TR ostre zaburzenie stresowe wymaga określonej ekspozycji na traumę, występowania co najmniej dziewięciu objawów, istotnego cierpienia lub ograniczenia funkcjonowania oraz czasu trwania od 3 dni do miesiąca. Objawy rozpoczęte bezpośrednio po zdarzeniu mogą być bardzo poważne, ale przed upływem trzech dni nie spełniają jeszcze kryterium czasowego ASD.

Trzeba również odróżnić język DSM od klasyfikacji ICD-11. W ICD-11 ostra reakcja na stres oznacza przejściową reakcję emocjonalną, poznawczą, fizyczną lub behawioralną po skrajnie zagrażającym wydarzeniu. Jest ujmowana jako spodziewana odpowiedź związana z nasileniem stresora, a nie jako zaburzenie psychiczne. Zwykle zaczyna słabnąć w ciągu kilku dni, choć jej przebieg zależy od rodzaju wydarzenia, aktualnego bezpieczeństwa i sytuacji konkretnej osoby.

Silna reakcja po traumie nie oznacza automatycznie choroby. Jednocześnie określenie jej jako „normalnej” nie oznacza, że człowiek ma pozostać bez pomocy, gdy nie jest w stanie spać, jeść, pracować, zadbać o bezpieczeństwo albo poradzić sobie z narastającymi objawami.

Ten artykuł wyjaśnia kryteria diagnostyczne DSM-5-TR, ale nie jest testem do samodzielnego rozpoznania. Ocenę trzeba połączyć z badaniem bezpieczeństwa, stanu fizycznego, wpływu substancji, możliwego urazu głowy i innych problemów psychicznych. Szersze informacje o tym, czym jest wydarzenie traumatyczne oraz jakie zaburzenia mogą rozwinąć się po jego doświadczeniu, znajdziesz w artykule: trauma – objawy, rodzaje i leczenie.

Ostra reakcja na stres, ASD i PTSD – trzy różne pojęcia

Najwięcej nieporozumień wynika z używania tych określeń zamiennie. Łączy je związek z traumatycznym wydarzeniem, ale różnią się statusem diagnostycznym, czasem trwania i wymaganym wzorcem objawów.

PTSD może rozpocząć się objawami już bezpośrednio po wydarzeniu, ale diagnozy nie stawia się przed upływem miesiąca. Z kolei utrzymywanie się dowolnych objawów ponad miesiąc nie oznacza automatycznie PTSD. Nadal trzeba sprawdzić wszystkie kryteria, funkcjonowanie i inne możliwe wyjaśnienia.

ASD nie jest także obowiązkowym etapem prowadzącym do PTSD. Część osób spełniających kryteria ostrego zaburzenia stresowego później rozwija PTSD, ale wiele odzyskuje funkcjonowanie. Jednocześnie część osób, u których później rozpoznaje się PTSD, nie spełniała wcześniej pełnych kryteriów ASD. Diagnoza może więc wskazywać na aktualne cierpienie i potrzebę leczenia, ale nie stanowi wiarygodnej przepowiedni dalszego przebiegu.

Pełny obraz zespołu stresu pourazowego opisuję osobno w artykule: PTSD – objawy, diagnoza i leczenie.

Jakie wydarzenie może prowadzić do rozpoznania ASD?

Nie każde bolesne, stresujące lub upokarzające wydarzenie spełnia kryterium traumy wymagane do diagnozy ASD i PTSD w DSM-5-TR. Nie oznacza to, że pozostałe doświadczenia są nieważne albo nie mogą prowadzić do poważnego kryzysu, depresji, zaburzenia adaptacyjnego czy zaburzeń lękowych. Chodzi o zachowanie precyzji diagnostycznej.

Kryterium ekspozycji obejmuje kontakt z rzeczywistą lub grożącą śmiercią, poważnym urazem albo przemocą seksualną. Może on nastąpić poprzez:

• bezpośrednie doświadczenie zdarzenia – na przykład poważnego wypadku, napaści, gwałtu, katastrofy lub sytuacji realnego zagrożenia życia;
• bycie bezpośrednim świadkiem wydarzenia dotyczącego innej osoby;
• uzyskanie informacji o traumie bliskiej osoby – przy czym w przypadku śmierci lub jej zagrożenia wydarzenie powinno mieć charakter nagły, gwałtowny albo przypadkowy;
• powtarzającą się lub skrajną ekspozycję na drastyczne szczegóły zdarzeń w ramach pracy, na przykład u ratowników, policjantów, śledczych lub osób pracujących z materiałami dotyczącymi przemocy.

Kontakt z wydarzeniem wyłącznie poprzez telewizję, internet, film lub zdjęcia zasadniczo nie spełnia kryterium, chyba że taka ekspozycja jest związana z wykonywaniem obowiązków zawodowych.

Rozstanie, zdrada, utrata pracy, poważny konflikt, mobbing albo publiczne upokorzenie mogą być niezwykle bolesne i doprowadzić do utraty funkcjonowania, ale same w sobie nie muszą spełniać kryterium traumy DSM. W takim przypadku specjalista powinien rozważyć między innymi kryzys psychiczny, zaburzenie adaptacyjne, depresję lub zaburzenie lękowe, zamiast poszerzać pojęcie PTSD na każde trudne doświadczenie.

Podobnie diagnoza poważnej choroby nie zawsze automatycznie spełnia kryterium. Znaczenie może mieć bezpośrednie doświadczenie nagłego zagrożenia życia, intensywnej procedury medycznej, poważnych powikłań albo traumatycznego przebiegu leczenia. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.

Kryteria ostrego zaburzenia stresowego według DSM-5-TR

Do rozpoznania ASD nie wystarcza stwierdzenie, że po traumie pojawiły się koszmary albo derealizacja. DSM-5-TR wymaga co najmniej 9 spośród 14 objawów. Mogą one pochodzić z dowolnej liczby pięciu grup – nie trzeba spełnić minimalnej liczby w każdej kategorii.

Objawy muszą rozpocząć się lub nasilić po wydarzeniu. Ich łączny czas trwania wynosi od 3 dni do miesiąca, a większość osób zauważa pierwsze reakcje bezpośrednio po zdarzeniu. Rozpoznanie wymaga także klinicznie istotnego cierpienia albo ograniczenia ważnego obszaru funkcjonowania, na przykład pracy, relacji, opieki nad dzieckiem czy zdolności do wykonywania podstawowych czynności.

Trzeba również sprawdzić, czy objawów nie wyjaśnia lepiej działanie alkoholu, leków lub innych substancji, uraz głowy, stan neurologiczny, choroba somatyczna albo krótkotrwałe zaburzenie psychotyczne.

Liczba objawów jest ważna diagnostycznie, ale sama lista nie wystarcza. Trzeba jeszcze potwierdzić rodzaj wydarzenia, czas, wpływ na funkcjonowanie, bezpieczeństwo oraz inne możliwe przyczyny.

Jak objawy ASD mogą wyglądać w codziennym życiu?

Objawy intruzywne nie zawsze przyjmują postać pełnego filmowego wspomnienia. Czasami człowiek widzi pojedynczy obraz, słyszy fragment dźwięku albo nagle odczuwa w ciele to samo napięcie, które pojawiło się podczas wydarzenia. Może przez kilka sekund mieć poczucie, że nie tylko pamięta, lecz ponownie znajduje się w zagrożeniu.

Koszmar nie musi dokładnie odtwarzać wydarzenia. Może zawierać podobny motyw bezradności, ucieczki, utraty kontroli lub zagrożenia. Człowiek budzi się z przyspieszonym tętnem i napięciem, choć nie potrafi opowiedzieć całego snu.

Nadmierna czujność oznacza gotowość do zauważania kolejnego zagrożenia. Po wypadku osoba obserwuje wszystkie samochody, kierowców i skrzyżowania. Po napaści sprawdza wyjścia, ocenia ludzi znajdujących się w pobliżu i reaguje przestrachem na każdy niespodziewany ruch. Reakcja mogła być początkowo ochronna, lecz zaczyna utrudniać sen, odpoczynek i zwykłe funkcjonowanie.

Unikanie może obejmować zarówno realne środki bezpieczeństwa, jak i coraz szersze ograniczanie życia. Osoba po napaści może początkowo nie chcieć wracać w miejsce zdarzenia. Z czasem zaczyna jednak unikać całej dzielnicy, wychodzenia wieczorem, obcych ludzi, wiadomości i rozmów o jakimkolwiek zagrożeniu.

Nie każda ostrożność jest objawem wymagającym zmiany. Jeżeli sprawca nadal stanowi zagrożenie albo miejsce nie jest bezpieczne, unikanie chroni przed realnym niebezpieczeństwem. Dopiero po rozdzieleniu aktualnego zagrożenia od przypomnienia traumatycznego można planować powrót do aktywności.

Derealizacja, depersonalizacja i niepamięć po traumie

Dysocjacja jest jedną z możliwych grup objawów ASD, ale nie jest obowiązkowa. Po zmianach wprowadzonych w DSM-5 nie trzeba spełniać określonej liczby objawów dysocjacyjnych, aby otrzymać diagnozę. Liczy się łączna liczba objawów ze wszystkich pięciu grup.

Depersonalizacja może przypominać poczucie odłączenia od własnego ciała, emocji albo działania. Człowiek ma wrażenie, że obserwuje siebie z zewnątrz, mówi automatycznie albo nie rozpoznaje własnego głosu. Mechanizm ten opisuję szerzej w artykule o depersonalizacji i poczuciu obcości wobec siebie.

Derealizacja dotyczy otoczenia. Świat może wydawać się odległy, płaski, zamglony, sztuczny albo przypominający sen. Zwykle człowiek zachowuje świadomość, że jest to jego doświadczenie, a nie dosłowna zmiana rzeczywistości. Dokładniejsze różnicowanie znajdziesz w artykule o derealizacji – objawach, przyczynach i leczeniu.

Amnezja dysocjacyjna oznacza niemożność przypomnienia sobie ważnej części traumatycznego zdarzenia, której nie wyjaśnia zwykłe zapominanie. Przed takim wnioskiem trzeba jednak uwzględnić uraz głowy, utratę przytomności, sedację, alkohol, leki, stan neurologiczny oraz naturalne ograniczenia pamięci w sytuacji gwałtownego zagrożenia.

Nie należy na siłę odzyskiwać brakujących fragmentów ani zakładać, że każda luka ukrywa wypartą treść. Pamięć po traumie może być niepełna, chaotyczna i podatna na sugestię. Zadaniem pierwszej pomocy nie jest odtwarzanie dokładnej chronologii wydarzenia.

Dysocjacja nie oznacza automatycznie psychozy ani „utraty rozumu”. Wymaga jednak pilnej oceny, jeżeli człowiek traci orientację, nie rozpoznaje miejsca i ludzi, nie jest w stanie zadbać o bezpieczeństwo albo objawy mogą wynikać z urazu, zatrucia lub choroby.

Czy ASD oznacza, że rozwinie się PTSD?

Rozpoznanie ASD wskazuje na istotne cierpienie w pierwszym miesiącu po traumie, ale nie pozwala dokładnie przewidzieć dalszego przebiegu. Część osób stopniowo zdrowieje, szczególnie gdy odzyskuje bezpieczeństwo, wsparcie i możliwość normalnego funkcjonowania. U części objawy utrzymują się i po miesiącu spełniają kryteria PTSD.

Jednocześnie brak pełnego ASD nie gwarantuje, że PTSD się nie rozwinie. Osoba może mieć mniej niż dziewięć objawów w pierwszych tygodniach, a później doświadczyć nasilonego unikania, intruzji i zmian nastroju. Objawy mogą również stać się bardziej widoczne, gdy bezpośrednie problemy praktyczne zostaną rozwiązane i człowiek przestanie działać w trybie zadaniowym.

Dlatego bardziej użyteczne od próby przewidzenia przyszłości jest monitorowanie przebiegu:

• Czy objawy stopniowo słabną, utrzymują się czy narastają?
• Czy człowiek odzyskuje sen, podstawową rutynę i kontakt z ludźmi?
• Czy unikanie obejmuje coraz większą część życia?
• Czy rośnie używanie alkoholu, leków albo innych sposobów odcinania się?
• Czy występują depresja, beznadzieja, samouszkodzenia lub myśli samobójcze?
• Czy po miesiącu nadal obecne są intruzje, unikanie, poczucie zagrożenia i istotne ograniczenie funkcjonowania?

Przy łagodniejszych, niepełnych objawach pomocne może być aktywne monitorowanie, czyli umówienie konkretnego kontaktu kontrolnego zamiast pozostawienia człowieka z ogólnym poleceniem: „Zgłoś się, jeśli będzie gorzej”. Termin kolejnej rozmowy warto ustalić od razu.

Pierwsza pomoc po traumatycznym wydarzeniu

Pierwsza pomoc psychologiczna nie jest psychoterapią i nie polega na natychmiastowym przetwarzaniu traumatycznej pamięci. Jest praktycznym, nieinwazyjnym wsparciem dostosowanym do aktualnych potrzeb. WHO porządkuje je za pomocą zasad: zobacz, wysłuchaj i połącz z pomocą.

Najpierw sprawdź bezpieczeństwo i stan fizyczny

Po wypadku, napaści albo katastrofie objawy takie jak dezorientacja, niepamięć, zawroty głowy, wymioty, silny ból, duszność i utrata przytomności mogą wynikać nie tylko z reakcji psychicznej. Priorytetem jest pomoc medyczna, zabezpieczenie przed dalszym zagrożeniem oraz ocena możliwego urazu głowy, zatrucia lub innych powikłań.

Nie próbuj uspokajać człowieka słowami „to tylko stres”, zanim nie zostanie uwzględnione rzeczywiste zagrożenie. Po traumie psychicznemu cierpieniu mogą jednocześnie towarzyszyć urazy, ból, utrata domu, brak leków, konieczność kontaktu z policją albo potrzeba zapewnienia opieki dzieciom.

Pomóż odzyskać podstawową orientację i wpływ

Mów spokojnie, prostymi zdaniami. Przedstaw się i wyjaśnij, co się dzieje. Możesz powiedzieć:

„Jesteśmy teraz w bezpieczniejszym miejscu”.
„Pomoc medyczna jest już wezwana”.
„Nie musisz opowiadać wszystkiego od razu”.
„Powiedz, czego potrzebujesz najbardziej w tej chwili”.
„Możemy skontaktować się z osobą, której ufasz”.

W miarę możliwości pozostawiaj wybór. Zapytaj, czy człowiek chce usiąść, napić się wody, zadzwonić do bliskiej osoby albo otrzymać informacje. Trauma często obejmuje utratę kontroli, dlatego wydawanie kolejnych poleceń bez potrzeby może zwiększać bezradność.

Słuchaj, ale nie zmuszaj do opowiadania

Nie trzeba unikać tematu wydarzenia, jeżeli osoba sama chce o nim mówić. Nie należy jednak naciskać na szczegółowy opis, porządkowanie chronologii ani ujawnianie wszystkich emocji. Wspierające słuchanie różni się od obowiązkowego debriefingu psychologicznego.

Możesz uznać doświadczenie bez składania obietnic:

„To bardzo dużo jak na jedną chwilę”.
„Twoja reakcja jest zrozumiała po tym, co się wydarzyło”.
„Nie wiem jeszcze, jak szybko objawy osłabną, ale możemy ustalić, jak zadbać o najbliższe godziny i gdzie uzyskać pomoc”.

Nie mów: „Musisz to z siebie wyrzucić”, „Opowiedz wszystko, żeby trauma się nie utrwaliła” ani „Im szybciej się z tym skonfrontujesz, tym lepiej”. Rutynowe zmuszanie wszystkich uczestników zdarzenia do szczegółowego opowiadania o nim nie zapobiega PTSD i może być niepomocne.

Połącz człowieka z praktycznym i społecznym wsparciem

Pomoc może oznaczać znalezienie bezpiecznego noclegu, zorganizowanie transportu, odebranie dzieci, dostarczenie leków, rozmowę z pracodawcą albo kontakt z policją. Czasami te potrzeby są pilniejsze niż rozmowa o objawach.

Wsparcie społeczne jest zwykle pomocne, ale powinno uwzględniać preferencje i bezpieczeństwo. Nie każda rodzina lub relacja stanowi zasób. W przypadku przemocy osoba może potrzebować ochrony przed sprawcą, a nie przywrócenia kontaktu z nim.

Chroń sen, rutynę i podstawowe potrzeby bez presji

W miarę możliwości warto zadbać o regularne jedzenie, nawodnienie, przyjmowanie zaleconych leków i warunki do snu. Nie należy jednak mówić człowiekowi, że „musi się wyspać, bo inaczej rozwinie PTSD”. Presja na sen może zwiększać napięcie. Celem jest stworzenie możliwości odpoczynku, a nie wymuszenie określonego wyniku.

Alkohol i samodzielnie dobierane środki uspokajające mogą chwilowo zmniejszyć napięcie, ale zwiększać impulsywność, zaburzać sen oraz utrudniać ocenę stanu. Leki należy stosować zgodnie z zaleceniem lekarza.

Grounding po traumie – kiedy może pomóc?

Grounding, czyli uziemienie, może pomagać wtedy, gdy człowiek zostaje pochłonięty przez wspomnienie, silne pobudzenie albo poczucie nierealności. Jego celem jest zwrócenie uwagi na aktualne miejsce, czas i dostępne sygnały bezpieczeństwa, a nie usunięcie każdej emocji.

Można spokojnie zaprosić osobę do wykonania kilku prostych kroków:

1. Rozejrzyj się i nazwij miejsce, w którym teraz jesteś.
2. Powiedz, jaki jest dzień, przybliżona godzina i co wydarzyło się od zakończenia zagrożenia.
3. Zauważ kilka neutralnych przedmiotów oraz ich kolory i kształty.
4. Poczuj kontakt stóp z podłożem albo pleców z oparciem.
5. Nazwij dźwięki pochodzące z aktualnego otoczenia.
6. Przypomnij sobie, jakie działanie możesz wykonać teraz.

Pełną instrukcję znajdziesz w artykule: grounding – ćwiczenie uziemienia krok po kroku.

Grounding nie działa jednak jednakowo u wszystkich. Skupianie się na ciele może nasilać lęk, ból lub wspomnienia. Metoda 5–4–3–2–1 może być zbyt skomplikowana dla osoby w silnej dezorientacji. Wtedy wystarczy jedno proste pytanie: „Co teraz widzisz?” albo informacja: „Jesteś w pokoju, siedzę obok, zagrożenie się zakończyło”.

Ćwiczenie nie powinno być używane do uciszania człowieka, który potrzebuje poinformować o realnym niebezpieczeństwie. Zanim przekierujesz uwagę, sprawdź, czy sytuacja rzeczywiście jest już bezpieczna.

Czego nie robić bezpośrednio po traumie?

Nie zmuszaj do szczegółowego opowiadania o wydarzeniu. Człowiek może mówić tyle, ile aktualnie chce i potrzebuje. Wymuszony debriefing nie jest metodą zapobiegania PTSD.

Nie obiecuj, że objawy na pewno szybko miną. Wiele reakcji rzeczywiście słabnie, ale przebieg jest indywidualny. Lepiej powiedzieć, co można monitorować i gdzie zgłosić się po pomoc.

Nie nazywaj automatycznie każdej reakcji PTSD. Diagnozy PTSD nie stawia się w pierwszym miesiącu, a ASD wymaga pełnych kryteriów.

Nie zakładaj, że każdy powinien natychmiast wrócić do miejsca lub sytuacji przypominającej traumę. Najpierw trzeba uwzględnić bezpieczeństwo, urazy, gotowość, funkcję unikania oraz indywidualny plan. Stopniowa ekspozycja może być później elementem terapii, ale nie jest uniwersalnym zadaniem pierwszej pomocy.

Nie próbuj samodzielnie odzyskiwać brakujących wspomnień. Sugestywne pytania mogą wpływać na pamięć i zwiększać chaos.

Nie bagatelizuj objawów fizycznych. Dezorientacja, ból głowy, wymioty i niepamięć mogą wskazywać na uraz lub problem medyczny.

Nie lecz się samodzielnie alkoholem ani przypadkowymi lekami uspokajającymi. Mogą one zwiększyć ryzyko, utrudnić sen i zamazać obraz kliniczny.

Nie oczekuj jednej prawidłowej reakcji. Człowiek może płakać, milczeć, działać zadaniowo, być zły albo przez pewien czas odczuwać niewiele emocji. Sam wygląd reakcji nie pozwala ocenić całego stanu.

Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Nie trzeba czekać do końca pierwszego miesiąca, jeżeli objawy są nasilone. Konsultacja jest uzasadniona już wcześniej, gdy po kilku dniach człowiek nadal doświadcza znacznego cierpienia, nie może spać, wykonywać pracy, opiekować się dziećmi albo korzystać z podstawowego wsparcia.

Warto poszukać profesjonalnej pomocy, gdy:

• objawy od trzech dni pozostają bardzo intensywne lub narastają;
• intruzje, koszmary i flashbacki regularnie uniemożliwiają sen albo działanie;
• unikanie zaczyna obejmować coraz więcej miejsc i aktywności;
• derealizacja lub depersonalizacja są częste i utrudniają zachowanie orientacji;
• człowiek nie jest w stanie wrócić do podstawowej rutyny;
• narasta depresja, beznadzieja lub izolacja;
• pojawia się używanie alkoholu, leków lub innych substancji do regulowania stanu;
• występują samouszkodzenia albo myśli o śmierci;
• po miesiącu nadal utrzymują się istotne objawy pourazowe;
• reakcja może być związana z urazem głowy, chorobą, zatruciem albo innym problemem medycznym.

Jeżeli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, konkretny zamiar samobójczy, poważne samouszkodzenie, przemoc, utrata przytomności, nasilona dezorientacja albo niemożność zapewnienia sobie bezpieczeństwa, zadzwoń pod 112 lub udaj się do najbliższego SOR-u albo izby przyjęć.

Jak wygląda leczenie ASD?

Nie każda osoba po traumie potrzebuje natychmiastowej psychoterapii skoncentrowanej na wspomnieniu. Przy łagodniejszych lub niepełnych objawach można zastosować aktywne monitorowanie: przekazać psychoedukację, zadbać o praktyczne wsparcie i z góry ustalić termin ponownej oceny.

Jeżeli występuje pełne ASD albo klinicznie istotne objawy, które powodują duże cierpienie i ograniczenie funkcjonowania, jedną z najlepiej przebadanych metod jest wczesna terapia poznawczo-behawioralna skoncentrowana na traumie. Powinna być prowadzona przez specjalistę przygotowanego do pracy z zaburzeniami pourazowymi.

W zależności od przypadku terapia może obejmować:

• psychoedukację dotyczącą reakcji po traumie;
• ocenę bezpieczeństwa i aktualnych stresorów;
• pracę nad snem i codziennym funkcjonowaniem;
• rozpoznawanie katastroficznych interpretacji objawów;
• stopniowe ograniczanie niepotrzebnego unikania;
• ekspozycję wyobrażeniową lub pracę z pamięcią traumatyczną;
• bezpieczny powrót do sytuacji przypominających wydarzenie;
• pracę z poczuciem winy, wstydem i znaczeniem zdarzenia;
• zapobieganie nawrotom i plan dalszego monitorowania.

Wczesna terapia nie jest obowiązkowym „przepracowaniem” wydarzenia dla wszystkich. Dowody najbardziej przemawiają za kierowaniem leczenia do osób już wykazujących istotne objawy, a nie za stosowaniem jednej interwencji profilaktycznie wobec każdej osoby, która doświadczyła traumy.

Nie należy również obiecywać, że terapia na pewno zapobiegnie PTSD. Może istotnie zmniejszać objawy i ryzyko utrwalenia problemu u odpowiednio zakwalifikowanych osób, ale wynik zależy od rodzaju zdarzenia, bezpieczeństwa, współwystępujących problemów, dalszych stresorów i przebiegu leczenia.

Obecnie nie ma podstaw do rutynowego stosowania jednego leku w celu leczenia ASD lub zapobiegania PTSD u wszystkich osób po traumie. Lekarz może natomiast leczyć określone współwystępujące problemy, takie jak ciężka depresja, zaburzenia lękowe, bezsenność czy ból, po indywidualnej ocenie korzyści i ryzyka.

Krótki schemat oceny diagnostycznej

Artykuł internetowy nie zastąpi wywiadu, ale ocenę można uporządkować wokół sześciu pytań:

1. Czy wydarzenie spełnia kryterium traumy? Trzeba ustalić charakter zagrożenia oraz sposób ekspozycji.
2. Ile czasu minęło? Przed upływem trzech dni nie rozpoznaje się ASD, a przed upływem miesiąca nie diagnozuje się PTSD.
3. Jakie objawy pojawiły się lub nasiliły? Należy sprawdzić intruzje, nastrój, dysocjację, unikanie i pobudzenie.
4. Czy występuje przynajmniej dziewięć objawów? Sama derealizacja, koszmary albo bezsenność nie wystarczają.
5. Jak problem wpływa na funkcjonowanie? Ważne są praca, sen, relacje, opieka i podstawowe potrzeby.
6. Czy istnieje inne lub dodatkowe wyjaśnienie? Trzeba uwzględnić uraz głowy, substancje, ból, depresję, panikę, psychozę, żałobę, zaburzenie adaptacyjne i inne problemy.

Ocena powinna zawsze obejmować bezpieczeństwo. Diagnoza ASD nie jest ważniejsza od informacji, że osoba nie chce żyć, jest ofiarą trwającej przemocy, nie ma bezpiecznego miejsca albo wymaga pilnej pomocy medycznej.

Ostre zaburzenie stresowe – najważniejsze wnioski

Ostra reakcja po traumie nie jest automatycznie zaburzeniem psychicznym. W pierwszych godzinach i dniach mogą pojawiać się szok, odrętwienie, dezorientacja, płacz, pobudzenie, problemy ze snem i przejściowa derealizacja. W ICD-11 taka ostra reakcja jest traktowana jako możliwa, przejściowa odpowiedź na skrajne wydarzenie.

Ostre zaburzenie stresowe jest natomiast diagnozą DSM-5-TR. Wymaga ekspozycji na śmierć, poważny uraz albo przemoc seksualną, co najmniej dziewięciu spośród czternastu objawów, istotnego cierpienia lub ograniczenia funkcjonowania oraz czasu trwania od 3 dni do miesiąca.

ASD nie jest łagodniejszą nazwą PTSD ani jego obowiązkowym początkiem. Jeżeli objawy utrzymują się po miesiącu, potrzebna jest ponowna ocena pod kątem PTSD, ale samo przekroczenie granicy czasu nie przesądza diagnozy.

Pierwsza pomoc po traumie powinna koncentrować się na rzeczywistym bezpieczeństwie, stanie medycznym, podstawowych potrzebach, spokojnym kontakcie, wyborze i połączeniu z praktycznym wsparciem. Nie wymaga szczegółowego opowiadania o zdarzeniu ani obowiązkowej konfrontacji z przypomnieniami.

Przy łagodniejszych objawach możliwe jest aktywne monitorowanie. Gdy objawy są nasilone, powodują duże cierpienie lub ograniczają funkcjonowanie, nie trzeba czekać miesiąca. Wczesna terapia skoncentrowana na traumie może być rozpoczęta po odpowiedniej kwalifikacji.

Celem pierwszej pomocy nie jest sprawienie, aby człowiek natychmiast poczuł się tak jak przed traumą. Celem jest odzyskanie bezpieczeństwa, orientacji i wystarczającego wpływu, aby można było przejść przez najbliższy czas bez dokładania kolejnego zagrożenia.

Adnotacja psychoedukacyjna: artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje diagnozy lekarskiej, psychiatrycznej ani psychologicznej, psychoterapii oraz interwencji kryzysowej. Objawy po traumie mogą wynikać również z urazu głowy, choroby neurologicznej, bólu, zatrucia, odstawienia substancji lub innych stanów wymagających pomocy medycznej. Ostre zaburzenie stresowe i PTSD wymagają określonych kryteriów diagnostycznych; nie należy rozpoznawać ich wyłącznie na podstawie internetowej listy objawów. W przypadku bezpośredniego zagrożenia życia, poważnego urazu, samouszkodzenia, zamiaru samobójczego, przemocy, silnej dezorganizacji albo niemożności zapewnienia sobie bezpieczeństwa należy skorzystać z natychmiastowej pomocy ratunkowej.