Poszukiwanie zapewnień często zaczyna się od pozornie niewinnego pytania: „Czy na pewno wszystko będzie dobrze?”. Bliska osoba odpowiada, że tak, wynik badania nie wygląda niepokojąco, wiadomość nie zabrzmiała źle, a podjęta decyzja była rozsądna. Przez chwilę napięcie rzeczywiście spada. Ciało się rozluźnia, myśli zwalniają, a problem wydaje się rozwiązany. Po pewnym czasie pojawia się jednak nowa wątpliwość: „A skąd ona może wiedzieć?”, „Może powiedział to tylko po to, żeby mnie uspokoić?”, „A jeśli nie opisałem sytuacji wystarczająco dokładnie?”.
Zaczynasz więc pytać ponownie. Zmieniasz sformułowanie, dodajesz kolejny szczegół albo zwracasz się do następnej osoby. Możesz przeszukiwać internet, porównywać odpowiedzi specjalistów, analizować ton głosu partnera albo wielokrotnie wracać do tej samej rozmowy. Każde sprawdzenie daje trochę ulgi, ale żadna odpowiedź nie staje się ostateczna. Lęk nie potrzebuje bowiem zwykłej informacji. Domaga się stuprocentowej pewności, której w większości życiowych sytuacji nie można uzyskać.
Nie każde pytanie o opinię lub wsparcie jest problemem. Ludzie potrzebują informacji, konsultują ważne decyzje, proszą bliskich o czułość i szukają pomocy, kiedy nie wiedzą, co zrobić. Trudność pojawia się wtedy, gdy pytanie nie służy już zdobyciu nowych danych, lecz natychmiastowemu usunięciu napięcia. Odpowiedź została udzielona, ale umysł nie potrafi jej pozostawić. Potrzebuje kolejnego potwierdzenia, ponieważ prawdziwym problemem stała się nie tyle sama sytuacja, ile niemożność wytrzymania wątpliwości.
Poszukiwanie zapewnień może występować w różnych zaburzeniach lękowych, OCD, lęku o zdrowie, depresji oraz trudnościach relacyjnych. Treść pytania się zmienia, ale mechanizm pozostaje podobny: pojawia się zagrożenie lub niepewność, człowiek prosi o potwierdzenie, odczuwa ulgę, a następnie jeszcze bardziej wątpi we własną zdolność oceniania sytuacji. Szerszy obraz procesów podtrzymujących napięcie znajdziesz w przewodniku po zaburzeniach lękowych, ich objawach, przyczynach i leczeniu.
Czym jest poszukiwanie zapewnień i jak je rozpoznać?
Poszukiwanie zapewnień polega na próbie zmniejszenia niepokoju poprzez uzyskanie od kogoś potwierdzenia, że przewidywana katastrofa nie nastąpiła, nie nastąpi albo nie jest prawdopodobna. Możesz pytać, czy dobrze wykonałeś zadanie, czy ktoś nie jest na Ciebie zły, czy objaw jest niegroźny, czy na pewno nikogo nie skrzywdziłeś albo czy Twoje uczucia są właściwe. Zapewnienie może pochodzić od partnera, członka rodziny, lekarza, terapeuty, znajomych, forum internetowego lub wyszukiwarki.
Mechanizm może być również mniej bezpośredni. Zamiast zapytać: „Czy jesteś na mnie zły?”, opowiadasz szczegółowo o własnym zachowaniu i czekasz, aż rozmówca sam powie: „Nie zrobiłeś nic złego”. Pokazujesz komuś wiadomość z pytaniem: „Jak Ty ją rozumiesz?”, choć wcześniej kilka osób udzieliło już podobnej odpowiedzi. Wracasz do specjalisty nie z powodu nowego objawu, lecz po to, aby ponownie usłyszeć, że wcześniejsze wyniki są uspokajające. Możesz też udzielać zapewnień samemu sobie, odtwarzając zdarzenie, sprawdzając pamięć lub powtarzając uspokajające zdania.
O tym, czy zachowanie jest pomocne, nie decyduje samo brzmienie pytania. Znaczenie ma jego funkcja, częstotliwość i to, co dzieje się po otrzymaniu odpowiedzi. Pytanie lekarza o znaczenie nowego wyniku może dostarczyć potrzebnej informacji i prowadzić do konkretnego planu. Powtarzanie tego samego pytania po kilku konsultacjach może natomiast służyć przede wszystkim chwilowemu obniżeniu lęku. Podobnie pytanie partnera o jego uczucia może być częścią bliskości, ale może też stać się rytuałem wykonywanym zawsze, gdy pojawia się choćby niewielka wątpliwość.
Możliwe sygnały poszukiwania zapewnień obejmują:
- zadawanie tego samego pytania wielokrotnie lub na kilka różnych sposobów;
- pytanie kolejnych osób, mimo że wcześniejsze odpowiedzi były zgodne;
- krótką ulgę, po której szybko pojawia się następne „ale co, jeśli?”;
- potrzebę bardzo precyzyjnego opisania sytuacji, aby odpowiedź była „na pewno trafna”;
- sprawdzanie, czy rozmówca jest całkowicie przekonany do własnej odpowiedzi;
- proszenie innych o podjęcie decyzji lub przejęcie odpowiedzialności za jej skutki;
- wielokrotne szukanie tych samych informacji w internecie;
- odtwarzanie wydarzenia w pamięci w celu uzyskania wewnętrznej pewności;
- silny przymus natychmiastowego zapytania, gdy tylko pojawia się napięcie;
- poczucie, że bez potwierdzenia nie można wrócić do codziennych zajęć.
Warto zadać sobie proste pytanie: „Czy naprawdę brakuje mi nowej informacji, czy próbuję zmienić swoje samopoczucie?”. Informacja pomaga podjąć decyzję i naturalnie zamyka temat. Zapewnienie ukierunkowane na ulgę musi być regularnie odnawiane, ponieważ nie zmienia sposobu reagowania na niepewność. Jeżeli po każdej odpowiedzi potrzebujesz następnej, prawdopodobnie problemem nie jest już brak danych.
Zdobywanie informacji kończy się wtedy, gdy wiesz wystarczająco dużo, aby podjąć rozsądny krok. Poszukiwanie zapewnień kończy się dopiero wtedy, gdy poczujesz pewność — dlatego często nie kończy się naprawdę.
Dlaczego pytanie „czy na pewno?” podtrzymuje lęk?
Poszukiwanie zapewnień działa dlatego, że naprawdę zmniejsza napięcie. Gdy boisz się, że popełniłeś błąd, a ktoś mówi: „Nie zrobiłeś nic złego”, możesz odczuć natychmiastową ulgę. W języku uczenia zachowanie zostało wzmocnione: pojawił się nieprzyjemny stan, wykonałeś określoną czynność, a stan na chwilę osłabł. Umysł zapamiętuje więc: „Pytanie zadziałało”. Przy kolejnej wątpliwości impuls pojawia się jeszcze szybciej.
Jednocześnie nie dochodzi do innego, ważniejszego doświadczenia. Nie dowiadujesz się, czy lęk mógł opaść bez odpowiedzi, czy potrafiłbyś funkcjonować mimo niepewności ani czy Twoja pierwotna interpretacja rzeczywiście była trafna. Brak katastrofy zostaje przypisany zapewnieniu, konsultacji albo dokładnemu sprawdzeniu. Zamiast myśli „mogę przeżyć wątpliwość” utrwala się przekonanie: „Poradziłem sobie tylko dlatego, że ktoś mnie uspokoił”.
Niejasna sytuacja lub natrętna myśl → katastroficzna interpretacja → lęk, wstyd albo poczucie winy → prośba o zapewnienie → chwilowa ulga → powrót wątpliwości → jeszcze mniejsze zaufanie do własnej oceny → kolejna potrzeba potwierdzenia.
Wyobraź sobie osobę, która po spotkaniu w pracy myśli: „Powiedziałem coś głupiego”. Pyta koleżankę, czy wypadła źle, i słyszy, że wszystko było w porządku. Po chwili zaczyna jednak analizować: „Może nie chciała mnie zranić”, dlatego pyta następną osobę. Druga również ją uspokaja, ale pojawia się nowa wątpliwość: „Ona nie siedziała wystarczająco blisko”. Osoba nie zdobywa już informacji o spotkaniu. Próbuje znaleźć odpowiedź odporną na każdą możliwą wątpliwość.
Podobny proces zachodzi w relacji. Partner odpowiada: „Nie jestem zły”, ale osoba obserwuje jego twarz, ton głosu i długość kolejnych wiadomości. Jeżeli dostrzega najmniejszą zmianę, pyta ponownie. Zapewnienie nie jest traktowane jak informacja pochodząca od partnera, lecz jak środek przeciwko lękowi. Musi działać natychmiast i całkowicie. Kiedy tego nie robi, człowiek uznaje, że potrzebuje mocniejszego, dokładniejszego potwierdzenia.
W ten sposób stopniowo zmniejsza się zaufanie do własnej pamięci, oceny, emocji i zdolności podejmowania decyzji. Człowiek przyzwyczaja się do konsultowania nawet drobnych wyborów i zaczyna traktować dyskomfort jak znak, że nadal czegoś nie sprawdził. Poszukiwanie zapewnień staje się jednym z zachowań zabezpieczających podtrzymujących lęk: chroni przed niepewnością na chwilę, ale nie pozwala nauczyć się funkcjonowania bez ochrony.
Cały proces jest częścią szerszego błędnego koła lęku. Lęk nie jest podtrzymywany wyłącznie przez katastroficzną myśl. Duże znaczenie mają późniejsze reakcje: unikanie, sprawdzanie, analizowanie i szukanie potwierdzenia. Przynoszą ulgę, dlatego wydają się pomocne, ale jednocześnie zwiększają wiarygodność zagrożenia.
Poszukiwanie zapewnień w OCD, lęku o zdrowie i relacjach
W OCD poszukiwanie zapewnień może pełnić funkcję kompulsji. Osoba nie potrzebuje zwykłej opinii, lecz próbuje zneutralizować natrętną myśl albo osiągnąć pewność, że nie ponosi odpowiedzialności za możliwą krzywdę. Może pytać: „Czy na pewno nikogo nie potrąciłem?”, „Czy ta myśl oznacza, że jestem złym człowiekiem?”, „Czy dobrze zamknąłem drzwi?” albo „Czy na pewno nie jestem zabrudzony?”. Odpowiedź zmniejsza napięcie, ale obsesja szybko znajduje lukę: rozmówca mógł się pomylić, nie zna całej historii albo nie rozumie problemu wystarczająco dokładnie.
W takim przypadku kolejne argumenty mogą stać się częścią rytuału. Osoba prosi bliskich lub terapeutę, aby wyjaśniali, dlaczego natrętna myśl nie ma znaczenia, dlaczego ryzyko jest małe i dlaczego niczego złego nie zrobiła. Logiczne odpowiedzi nie są zapamiętywane jako trwała wiedza, ponieważ OCD domaga się pewności bez żadnego wyjątku. W terapii ERP pracuje się więc nad kontaktem z wątpliwością bez wykonywania kompulsji, a nie nad uzyskaniem coraz doskonalszego potwierdzenia.
W lęku o zdrowie zapewnienia mogą pochodzić od lekarzy, rodziny, internetu i wielokrotnie powtarzanych badań. Rozsądna konsultacja medyczna jest ważna, szczególnie w przypadku nowych, zmieniających się lub alarmowych objawów. Problem zaczyna się wtedy, gdy wcześniejsza ocena nie zostaje przyjęta nie dlatego, że pojawiły się nowe dane, lecz dlatego, że powrócił lęk. Osoba ponownie pyta, czy wynik na pewno jest prawidłowy, czy choroba mogła być jeszcze niewidoczna i czy lekarz nie przeoczył rzadkiego wyjaśnienia.
Nie oznacza to, że należy ignorować ciało albo zrezygnować z opieki medycznej. Celem jest ustalenie z lekarzem rozsądnych zasad reagowania: które objawy wymagają konsultacji, jak często wykonywać określone badanie i kiedy obserwować sytuację zgodnie z planem. Bez takiego rozróżnienia hasło „nie szukaj zapewnień” mogłoby prowadzić zarówno do nadmiernego sprawdzania, jak i do niebezpiecznego unikania potrzebnej diagnostyki.
W relacjach pytania mogą dotyczyć uczuć partnera, jego intencji i przyszłości związku. „Kochasz mnie?”, „Na pewno nie jesteś zły?”, „Czy chcesz ze mną zostać?” mogą być naturalnym elementem bliskości. Stają się częścią błędnego koła, gdy odpowiedź nigdy nie wystarcza, a każda zmiana nastroju lub tonu głosu uruchamia kolejne sprawdzanie. Partner zaczyna pełnić rolę regulatora lęku i ma dostarczać pewność, której żadna relacja nie może zagwarantować na zawsze.
W lęku społecznym zapewnienia często pojawiają się po kontakcie z ludźmi. Człowiek pyta, czy było widać zdenerwowanie, czy nie powiedział czegoś niestosownego i jak inni mogli go odebrać. Może przesyłać wiadomości do analizy albo opisywać każdą wypowiedź, oczekując werdyktu. W ten sposób nie uczy się tolerować faktu, że nie ma pełnego dostępu do ocen innych ludzi i że nawet niezręczna chwila nie musi zostać dokładnie wyjaśniona.
W GAD zapewnienia mogą dotyczyć pieniędzy, pracy, dzieci, decyzji i przyszłości. Osoba pyta, czy dobrze wybrała, czy rodzina sobie poradzi, czy sytuacja na pewno się nie pogorszy i czy niczego nie przeoczyła. Mechanizm jest mocno związany z nietolerancją niepewności. Pytanie ma zmienić nieznaną przyszłość w coś przewidywalnego, ale odpowiedź dotyczy tylko tego, co wiadomo w danym momencie. Umysł natychmiast może stworzyć kolejny wariant.
Treść pytania może dotyczyć zdrowia, relacji, moralności, pamięci albo pracy. O poszukiwaniu zapewnienia decyduje nie temat, lecz funkcja: odpowiedź ma natychmiast zneutralizować lęk i dać pewność, której człowiek nie potrafi pozostawić bez kolejnego sprawdzenia.
Zdrowe wsparcie, potrzebna informacja czy karmienie lęku?
Ograniczanie zapewnień nie oznacza, że człowiek powinien radzić sobie całkowicie sam, przestać rozmawiać o emocjach albo nigdy nie pytać o zdanie. Wsparcie społeczne jest ważne, a bliska relacja naturalnie zawiera czułość, potwierdzanie więzi i wzajemne pomaganie sobie w trudnych chwilach. Problemem nie jest samo otrzymanie odpowiedzi, lecz sztywny wzorzec, w którym jedna odpowiedź musi zostać wielokrotnie powtórzona, aby regulować powracający lęk.
Zdobywanie informacji służy podjęciu działania. Pytasz lekarza, jak stosować lek, partnera, o której wróci, albo przełożonego, jaki jest termin zadania. Odpowiedź zmienia Twój plan i zwykle nie wymaga kolejnych powtórzeń. Poszukiwanie zapewnienia ma natomiast zmienić emocję. Pytasz, czy na pewno prawidłowo przyjąłeś lek, mimo że otrzymałeś jasną instrukcję i już ją kilkakrotnie sprawdziłeś. Pytasz partnera, czy na pewno wróci, choć podał konkretną godzinę i nic nie wskazuje na zmianę planu.
Zdrowe wsparcie może obejmować uznanie cierpienia bez rozstrzygania treści lęku. Bliska osoba może powiedzieć: „Widzę, że bardzo się boisz”, „Jestem przy Tobie” albo „Pomogę Ci wytrzymać ten moment”. Nie musi po raz kolejny zapewniać: „Na pewno nic złego się nie stanie”. Dzięki temu nie odrzuca człowieka, ale nie bierze udziału w zachowaniu, które długoterminowo podtrzymuje problem.
Trzeba jednak uważać na zbyt mechaniczne odmawianie odpowiedzi. Jeżeli partner nigdy nie mówi o swoich uczuciach, unika odpowiedzialności i odpowiada na każdą próbę rozmowy zdaniem „to tylko Twoje szukanie zapewnień”, może unieważniać realny problem. Podobnie lekarz nie powinien odsyłać pacjenta do pracy nad lękiem bez oceny nowego objawu. Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje potrzebna informacja, nierozwiązany konflikt albo rzeczywista zmiana sytuacji. Dopiero później można ocenić, czy kolejne pytanie dostarcza danych, czy tylko odnawia ulgę.
Pomocne są następujące pytania:
- Czy pojawiła się nowa informacja, której wcześniej nie uwzględniliśmy?
- Czy odpowiedź może zmienić konkretną decyzję lub plan działania?
- Czy zadałem już to pytanie i otrzymałem zrozumiałą odpowiedź?
- Czy po odpowiedzi prawdopodobnie pojawi się kolejne „ale co, jeśli?”?
- Czy próbuję zrozumieć sytuację, czy natychmiast pozbyć się napięcia?
- Czy oczekuję rozsądnej oceny, czy gwarancji dotyczącej przyszłości?
Nie trzeba za każdym razem znaleźć idealnej odpowiedzi na te pytania. Sam moment zatrzymania pomaga zauważyć funkcję zachowania. Możesz odkryć: „Rzeczywiście nie wiem, jak stosować lek, więc potrzebuję informacji od lekarza” albo: „Zapytałem już partnera trzy razy. Problemem nie jest brak odpowiedzi, lecz to, że nadal czuję lęk”.
Jak ograniczać poszukiwanie zapewnień krok po kroku?
Nie zawsze warto od razu usuwać wszystkie zapewnienia. Jeżeli zachowanie jest bardzo częste, gwałtowne przerwanie może prowadzić do silnego napięcia, konfliktu albo szybkiego zastąpienia pytania inną kompulsją. Lepiej zbudować plan oparty na obserwacji funkcji zachowania, stopniowym ograniczaniu i zdobywaniu nowego doświadczenia. W OCD oraz nasilonym lęku taki plan najlepiej ustalać z terapeutą znającym odpowiedni protokół leczenia.
- Zapisz dokładne pytanie. Zamiast ogólnego „potrzebuję pewności” zapisz, co chcesz usłyszeć: „Chcę, żeby partner powiedział, że nie jest zły”, „Chcę, żeby lekarz jeszcze raz potwierdził, że wynik jest prawidłowy” albo „Chcę, żeby ktoś ocenił, czy moja myśl oznacza coś złego”. Konkret pokazuje, jaką katastrofę próbujesz wykluczyć.
- Sprawdź, czy potrzebujesz informacji. Czy pojawiły się nowe objawy, nowe ustalenia lub dane, które mogą zmienić decyzję? Czy może otrzymałeś już odpowiedź, ale napięcie powróciło? Jeżeli brakuje informacji, zdobądź ją z odpowiedniego źródła. Jeżeli wrócił lęk, kolejne pytanie prawdopodobnie nie rozwiąże problemu.
- Nazwij impuls, zamiast traktować go jak rozkaz. Powiedz sobie: „Mam silną potrzebę zapytania” albo „Mój lęk domaga się pewności”. Nie musisz jeszcze decydować, że nigdy nie zapytasz. Samo oddzielenie impulsu od działania tworzy niewielką przestrzeń na wybór.
- Odrocz pytanie. Na początku może to być dziesięć minut. Później pół godziny, kilka godzin albo pozostawienie pytania bez odpowiedzi. Celem nie jest odliczanie do momentu zapewnienia, lecz obserwowanie, co dzieje się z napięciem i czy możesz w tym czasie kontynuować zwykłą aktywność.
- Zmniejsz liczbę źródeł i powtórzeń. Jeżeli pytasz pięć osób, ogranicz się do jednej. Jeżeli wracasz do pytania sześć razy, zacznij od czterech, a następnie zmniejszaj liczbę. Jeżeli spędzasz godzinę na wyszukiwaniu, ustal wcześniej rozsądny limit. Stopniowa redukcja może być łatwiejsza do utrzymania niż nagłe wymaganie pełnej rezygnacji.
- Nie zastępuj pytania ukrytą kompulsją. Możesz przestać pytać partnera, ale zacząć analizować jego twarz, przeglądać wiadomości albo uspokajać się w głowie. Zmiana powinna dotyczyć funkcji zachowania, a nie tylko jego zewnętrznej formy. Zwróć uwagę na mentalne sprawdzanie pamięci, powtarzanie argumentów i wyobrażanie sobie rozmowy.
- Wróć do wybranego działania. Nie czekaj, aż lęk całkowicie opadnie. Wróć do pracy, rozmowy, odpoczynku albo zadania, które wykonywałeś. Nowym doświadczeniem ma być: „Nie uzyskałem pełnego potwierdzenia, a mimo to mogłem kontynuować życie”.
- Po ćwiczeniu oceń uczenie. Nie pytaj tylko, czy poczułeś się spokojniej. Sprawdź, czego dowiedziałeś się o impulsie, niepewności i swojej zdolności poradzenia sobie. Być może napięcie utrzymywało się długo, ale nie musiałeś działać zgodnie z jego żądaniem.
Pomocne może być zdanie: „Nie wiem na pewno i nie muszę rozstrzygać tego teraz”. Nie powinno jednak stać się nową formułą uspokajającą powtarzaną aż do pełnej ulgi. Jego funkcją jest zaakceptowanie granicy dostępnej wiedzy i powrót do działania, a nie stworzenie kolejnego rytuału. Podobnie techniki oddechowe lub uziemiające mogą wspierać regulację, ale nie powinny być używane jako warunek, bez którego nie wolno pozostawić pytania bez odpowiedzi.
Czasami potrzebna jest również restrukturyzacja poznawcza. Możesz sprawdzić przekonania: „Bez odpowiedzi nie wytrzymam”, „Jeżeli nie zapytam, zachowuję się nieodpowiedzialnie” albo „Inni potrafią ocenić sytuację lepiej niż ja”. Trzeba jednak uważać, aby sprawdzanie myśli nie zmieniło się w kolejne wielogodzinne dowodzenie, że katastrofa na pewno nie nastąpi.
Celem nie jest nauczenie się, jak samemu dawać sobie idealne zapewnienie. Celem jest doświadczenie, że pytanie może pozostać częściowo otwarte, a Ty nadal potrafisz podejmować decyzje i robić to, co jest dla Ciebie ważne.
Jak może reagować bliska osoba, gdy ktoś ciągle pyta o zapewnienie?
Bliscy zazwyczaj zapewniają z troski. Widzą cierpienie i chcą szybko pomóc, dlatego odpowiadają, tłumaczą, przedstawiają dowody i obiecują, że wszystko będzie dobrze. Kiedy pytanie wraca, mogą odpowiadać jeszcze dokładniej. Z czasem pojawia się jednak zmęczenie, irytacja i poczucie, że żadna odpowiedź nie wystarcza. Relacja zaczyna skupiać się wokół lęku: jedna osoba prosi o pewność, a druga ma ją nieustannie dostarczać.
Nagłe stwierdzenie „od dziś niczego Ci nie potwierdzę” może zostać odebrane jako kara albo emocjonalne odrzucenie. Znacznie lepiej ustalić sposób reagowania poza chwilą największego napięcia. Osoba szukająca zapewnień może wyjaśnić, jakie pytania najczęściej stają się częścią błędnego koła i jakiego rodzaju odpowiedź będzie pomocna. Bliska osoba nie musi wtedy samodzielnie rozstrzygać, czy każda prośba jest objawem.
Ustalony komunikat może brzmieć: „Już raz odpowiedziałem na to pytanie. Widzę, że lęk nadal jest silny, ale kolejna odpowiedź prawdopodobnie pomoże tylko na chwilę. Nie będę ponownie rozstrzygać tej wątpliwości, ale mogę zostać z Tobą przez kilka minut”. Inna wersja: „Czy pojawiła się nowa informacja, czy wróciła ta sama potrzeba pewności?”. Taki komunikat łączy granicę z zainteresowaniem stanem drugiej osoby.
Ważne jest rozdzielenie człowieka od mechanizmu. Nie pomaga zawstydzanie: „Znowu zaczynasz”, „Ile razy mam Ci to powtarzać?” albo „To jest absurdalne”. Osoba naprawdę doświadcza silnego napięcia, nawet jeśli pytanie z perspektywy otoczenia wydaje się nieracjonalne. Można uznać emocję bez potwierdzania katastroficznej interpretacji: „Widzę, że bardzo boisz się możliwości popełnienia błędu” zamiast „Na pewno żadnego błędu nie popełniłeś”.
Bliska osoba nie powinna również stawać się terapeutą ani policjantem kontrolującym wszystkie zachowania. Odpowiedzialność za zmianę pozostaje po stronie osoby szukającej zapewnień, najlepiej przy wsparciu specjalisty, jeśli problem jest nasilony. Partner może wspierać ustalony plan, ale nie powinien całymi dniami oceniać, czy każde pytanie jest kompulsją, ani odpowiadać za powodzenie terapii.
W sprawach zdrowotnych, bezpieczeństwa, przemocy lub poważnych decyzji trzeba zachować szczególną ostrożność. Bliski nie powinien odmawiać pomocy tylko dlatego, że dana osoba ma historię lęku. Nowy objaw, zmiana stanu, ryzyko samouszkodzenia albo realne zagrożenie wymagają odpowiedniej reakcji. Plan ograniczania zapewnień powinien jasno określać wyjątki i opierać się na profesjonalnych zaleceniach.
Pomocna odpowiedź nie brzmi ani: „Tak, na pewno nic się nie stanie”, ani: „Radź sobie sam”. Może brzmieć: „Nie potrafię dać Ci całkowitej pewności. Widzę jednak, że jest Ci trudno, i mogę wesprzeć Cię w przejściu przez ten moment bez kolejnego sprawdzania”.
Kiedy poszukiwanie zapewnień wymaga psychoterapii?
Konsultację warto rozważyć, gdy pytania i sprawdzanie zajmują dużo czasu, ograniczają pracę, sen lub relacje albo uniemożliwiają samodzielne podejmowanie decyzji. Ważnym sygnałem jest coraz krótsze działanie odpowiedzi: kiedyś jedno zapewnienie uspokajało na kilka dni, a teraz potrzebujesz kolejnego po kilku minutach. Problem staje się również istotny, gdy bliscy czują się odpowiedzialni za Twój spokój i boją się, że każda niewłaściwa odpowiedź wywoła kryzys.
Podczas terapii trzeba ustalić, z jakiego mechanizmu wynika poszukiwanie zapewnień. W OCD może ono być kompulsją wymagającą ERP. W GAD może być związane z nietolerancją niepewności i przekonaniem, że zamartwianie chroni przed problemami. W lęku o zdrowie potrzebne jest rozróżnienie racjonalnej opieki medycznej od powtarzanych konsultacji służących wyłącznie uldze. W lęku społecznym ważne może być ograniczanie analizy po wydarzeniu i eksperymenty dotyczące oceny innych ludzi.
Plan CBT może obejmować monitorowanie sytuacji wyzwalających, określanie katastroficznego przewidywania, stopniowe ograniczanie pytań oraz eksperymenty behawioralne. Człowiek sprawdza nie tylko, czy katastrofa nastąpi, ale również czy potrafi poradzić sobie z napięciem i niepełną wiedzą. W OCD ekspozycja może polegać na pozostawieniu wątpliwości bez neutralizowania jej odpowiedzią. W relacjach eksperymentem może być jednokrotne zapytanie o konkretną informację, a następnie niewracanie do tematu tylko po to, aby uzyskać silniejsze zapewnienie.
Terapia może również dotyczyć głębszych przekonań. Niektórzy ludzie szukają potwierdzenia, ponieważ zakładają: „Nie potrafię samodzielnie oceniać sytuacji”, „Jeżeli ktoś jest niezadowolony, na pewno mnie odrzuci”, „Muszę mieć pewność, że jestem dobrym człowiekiem” albo „Nie zniosę konsekwencji błędu”. Poszukiwanie zapewnień jest wtedy widocznym zachowaniem, pod którym znajduje się problem z zaufaniem do siebie, odpowiedzialnością, wstydem lub lękiem przed opuszczeniem.
Ważne jest, aby nie przekształcać terapii w kolejne źródło zapewnień. Pacjent może pytać terapeutę, czy dobrze wykonuje ćwiczenia, czy jego myśli są normalne i czy na pewno nastąpi poprawa. Terapeuta powinien zapewniać jasne informacje o metodzie, bezpieczeństwie i planie leczenia, ale jednocześnie zauważać moment, w którym odpowiedź zaczyna pełnić funkcję kompulsji. Relacja terapeutyczna ma rozwijać zdolność pacjenta do podejmowania decyzji, a nie zwiększać zależność od oceny specjalisty.
Poszukiwanie zapewnień – najważniejsze wnioski
Poszukiwanie zapewnień nie jest problemem dlatego, że ludzie nie powinni potrzebować siebie nawzajem. Trudność polega na sposobie używania odpowiedzi. Gdy zapewnienie ma natychmiast usunąć lęk i dostarczyć stuprocentowej pewności, działa tylko przez krótki czas. Umysł szybko znajduje kolejną wątpliwość, a człowiek coraz mniej ufa własnej pamięci, ocenie i zdolności poradzenia sobie.
Najważniejsze rozróżnienie dotyczy informacji i ulgi. Potrzebna informacja pozwala podjąć konkretny krok. Poszukiwanie ulgi prowadzi do powtarzania pytań, mimo że sytuacja nie uległa zmianie. Dlatego przed kolejnym zapewnieniem warto sprawdzić, czy pojawiły się nowe dane, czy tylko powróciło napięcie. W drugim przypadku bardziej pomocne może być odroczenie pytania i pozostawienie części niepewności bez natychmiastowej odpowiedzi.
Ograniczanie zapewnień powinno być stopniowe i dopasowane do problemu. Nie oznacza rezygnacji z diagnostyki medycznej, rozmowy o relacji ani rozsądnego konsultowania ważnych decyzji. Oznacza natomiast odejście od prób zdobycia gwarancji, której żadna osoba, badanie ani analiza nie może zapewnić. Bliscy mogą wspierać ten proces poprzez uznanie emocji bez wielokrotnego potwierdzania treści lęku.
Zmiana nie zawsze od razu przynosi spokój. Początkowo lęk może wzrosnąć, ponieważ człowiek nie wykonuje zachowania, które wcześniej szybko go zmniejszało. Właśnie wtedy pojawia się możliwość nowego uczenia: „Mogę nie znać ostatecznej odpowiedzi, odczuwać napięcie i nadal kontynuować to, co jest dla mnie ważne”.
Nie potrzebujesz odpowiedzi odpornej na każdą możliwą wątpliwość. Potrzebujesz wystarczającej informacji do odpowiedzialnego działania oraz doświadczenia, że pozostałą niepewność można przeżyć bez kolejnego pytania.
Adnotacja psychoedukacyjna: artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnozy, konsultacji z psychologiem, psychoterapeutą lub lekarzem ani odpowiednio dobranego leczenia. Poszukiwanie zapewnień może występować w różnych zaburzeniach oraz w zwykłych sytuacjach wymagających wsparcia. Ograniczanie pytań, konsultacji i sprawdzania musi uwzględniać rzeczywiste ryzyko, stan zdrowia oraz nowe informacje. Nie należy rezygnować z potrzebnej diagnostyki medycznej, pomocy kryzysowej ani działań chroniących bezpieczeństwo tylko dlatego, że występuje lęk lub historia nadmiernego upewniania się.
Konsultacje online
Potrzebujesz wsparcia?
Zobacz aktualne wolne terminy konsultacji psychologicznej online i wybierz dogodny termin kontaktu.
Bibliografia
Halldorsson B., Salkovskis P.M., Kobori O., Pagdin R. (2016). Why do people with OCD and health anxiety seek reassurance excessively? An investigation of differences and similarities in function. Cognitive Therapy and Research, 40, 619–631. https://doi.org/10.1007/s10608-016-9766- reassurance.
Rector N.A., Kamkar K., Cassin S.E., Ayearst L.E., Laposa J.M. (2019). Reassurance seeking in the anxiety disorders and OCD: construct validation, clinical correlates and CBT treatment outcomes. Journal of Anxiety Disorders, 67, 102109.
Parrish C.L., Radomsky A.S. (2010). Why do people seek reassurance and check repeatedly? An investigation of factors involved in compulsive behavior in OCD. Publikacje dotyczące funkcji zapewnień, odpowiedzialności i niepewności.
Halldorsson B., Salkovskis P.M. (2017). Why do people with OCD and health anxiety seek reassurance excessively? Badania nad motywami, krótkotrwałą ulgą oraz skutkami poszukiwania zapewnień.
Hezel D.M., Simpson H.B. (2019). Exposure and response prevention for obsessive-compulsive disorder: a review and new directions. Indian Journal of Psychiatry, 61, S85–S92.
Law C., Boisseau C.L. (2019). Exposure and response prevention in the treatment of obsessive-compulsive disorder: current perspectives. Psychology Research and Behavior Management, 12, 1167–1174.
Starr L.R., Davila J. (2008). Excessive reassurance seeking, depression, and interpersonal rejection: a meta-analytic review. Journal of Abnormal Psychology, 117(4), 762–775. https://doi.org/10.1037/a0013866.
Cougle J.R., Fitch K.E., Fincham F.D., Riccardi C.J., Keough M.E., Timpano K.R. (2012). Excessive reassurance seeking and anxiety pathology: tests of incremental associations and directionality. Journal of Anxiety Disorders, 26(1), 117–125.
Oppenheimer C.W., Stone L.B., Hankin B.L. (2013). The influence of co-rumination on the relationship between excessive reassurance seeking and depressive symptoms. Badania dotyczące związku ruminowania, zapewnień i objawów emocjonalnych.
Centre for Clinical Interventions (2011). Helping Health Anxiety: Reducing Checking and Reassurance Seeking. Department of Health, Western Australia.
National Institute for Health and Care Excellence. Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment. NICE Clinical Guideline CG31.
National Institute for Health and Care Excellence. Generalised anxiety disorder and panic disorder in adults: management. NICE Clinical Guideline CG113.