Trauma bonding – dlaczego trudno odejść od osoby, która Cię rani?

Z zewnątrz to może wyglądać bardzo prosto.

Ktoś Cię rani.
Ktoś Cię poniża.
Ktoś raz daje bliskość, a za chwilę zabiera Ci poczucie bezpieczeństwa.
Ktoś mówi, że kocha, a potem sprawia, że czujesz się mały, winny, zależny albo zdezorientowany.

I wtedy ludzie z boku mówią:

„Po prostu odejdź.”
„Dlaczego ty jeszcze z nim jesteś?”
„Dlaczego nadal do niej wracasz?”
„Przecież widzisz, że ta relacja cię niszczy.”

Tylko że osoba, która jest w takiej relacji, często naprawdę to widzi. Widzieć problem to jedno. Umieć się od niego emocjonalnie odkleić — to coś zupełnie innego.

Właśnie tutaj pojawia się pojęcie trauma bonding, czyli więzi traumatycznej.

To nie jest zwykła miłość. To nie jest zdrowe przywiązanie. To nie jest też dowód, że „skoro tak mocno ciągnie, to musi być coś wyjątkowego”. Trauma bonding to często bardzo silna więź z osobą, która jednocześnie daje ulgę i powoduje cierpienie.

Czym jest trauma bonding?

Trauma bonding to silne emocjonalne przywiązanie do osoby, która rani, kontroluje, upokarza, odrzuca albo stosuje przemoc — fizyczną, psychiczną, seksualną, ekonomiczną lub emocjonalną.

Pojęcie traumatic bonding zostało opisane przez Donalda Duttona i Susan Painter w kontekście relacji przemocowych. W badaniach nad tym zjawiskiem zwracano uwagę, że silne przywiązanie może powstawać szczególnie wtedy, gdy przemoc, strach i napięcie przeplatają się z okresami ciepła, przeprosin, bliskości albo obietnic zmiany.

I tu jest klucz. Gdyby ktoś był tylko okrutny od pierwszego dnia do ostatniego, łatwiej byłoby zobaczyć rzeczywistość. Problem polega na tym, że w relacji opartej na trauma bonding często pojawia się huśtawka.

Raz jest chłód.
Raz jest czułość.
Raz jest kara.
Raz jest nagroda.
Raz jesteś „najważniejszy”.
Raz jesteś „problemem”.
Raz ktoś Cię niszczy.
Raz jako jedyny potrafi Cię ukoić.

I właśnie ta zmienność bardzo mocno przywiązuje.

Nie dlatego, że jesteś słaby.
Nie dlatego, że nie masz rozumu.
Nie dlatego, że lubisz cierpieć.

Tylko dlatego, że Twój układ emocjonalny zaczyna mylić ulgę po cierpieniu z miłością.

Trauma bonding to nie „wspólna trauma”

Warto od razu wyjaśnić jedną rzecz. W internecie często mówi się: „mamy trauma bond”, kiedy dwie osoby przeszły razem coś trudnego. Na przykład chorobę, stratę, kryzys albo trudne dzieciństwo.

Ale w sensie terapeutycznym trauma bonding nie oznacza po prostu: „łączy nas wspólna trauma”.

Chodzi raczej o więź, która tworzy się w relacji, gdzie jedna osoba rani, a druga zaczyna być coraz bardziej emocjonalnie zależna od jej reakcji, akceptacji, bliskości i chwilowej łagodności. To nie jest więź budowana na bezpieczeństwie. To więź budowana na napięciu, strachu, nadziei i chwilowej uldze.

Jak powstaje trauma bonding?

Wyobraź sobie taki cykl. Najpierw w relacji pojawia się napięcie. Czujesz, że musisz uważać na słowa, ton głosu, minę, wiadomość, godzinę powrotu, sposób odpowiedzi. Zaczynasz skanować drugą osobę.

Potem dochodzi do zranienia. Może to być krzyk, milczenie, krytyka, obrażanie się, groźba odejścia, zdrada, upokorzenie, wybuch agresji albo emocjonalne wycofanie.

Później pojawia się ulga. Ta osoba przeprasza. Przytula. Mówi, że nie chciała. Tłumaczy, że miała trudny dzień. Obiecuje, że to się nie powtórzy. Przez chwilę znowu jest blisko.

I właśnie wtedy Twój organizm oddycha.

„Wróciło.”
„Nie straciłem jej.”
„Nie straciłam go.”
„Może jednak przesadziłem.”
„Może teraz będzie dobrze.”

Problem polega na tym, że ta ulga nie jest tym samym co bezpieczeństwo. To ulga po wcześniejszym zagrożeniu. A jeśli taki cykl powtarza się wiele razy, układ nerwowy zaczyna się uczyć: „ta osoba jest źródłem bólu, ale też źródłem ukojenia”. I wtedy odejście nie przypomina zwykłego zakończenia relacji.

Przypomina odstawienie jedynego źródła ulgi, jakie Twój system emocjonalny zaczął rozpoznawać.

Dlaczego to tak mocno wciąga?

W CBT powiedzielibyśmy, że trauma bonding utrzymuje się przez konkretne błędne koło.

1. Pojawia się zranienie.
2. Potem napięcie, lęk, wstyd albo poczucie winy.
3. Potem silna potrzeba odzyskania kontaktu.
4. Potem pojednanie albo chwilowa czułość.
5. Potem ulga.
6. A ulga wzmacnia przywiązanie.

To trochę jak emocjonalna loteria. Nie wiesz, kiedy dostaniesz bliskość. Nie wiesz, kiedy zostaniesz odrzucony. Nie wiesz, kiedy będzie spokojnie, a kiedy wybuchnie awantura.

I właśnie ta nieprzewidywalność potrafi bardzo silnie przywiązywać.

W psychologii mówi się o wzmacnianiu przerywanym: nagroda nie pojawia się zawsze, tylko raz na jakiś czas. Paradoksalnie taka nieregularna nagroda może być bardzo silnie utrwalająca. W relacji przemocowej „nagrodą” może być czułość, przeprosiny, seks, wspólny wieczór, wiadomość, zainteresowanie albo powrót dawnego ciepła.

Dlatego osoba w trauma bonding często nie jest przywiązana tylko do tego, kim partner jest na co dzień.

Ona jest przywiązana do momentów, w których partner znowu jest „taki jak na początku”.

Do przebłysków.

Do nadziei.

Do tej wersji relacji, która pojawia się na chwilę i znika.

Jak trauma bonding wygląda od środka?

Od środka to może brzmieć tak:

„Wiem, że ta relacja mnie niszczy, ale nie umiem odejść.”
„Kiedy jest dobrze, jest naprawdę cudownie.”
„Nikt mnie tak nie rozumie.”
„Może ja też przesadzam.”
„Może gdybym była spokojniejsza, on by tak nie reagował.”
„Może gdybym bardziej się starał, ona znowu byłaby taka jak kiedyś.”
„Nie umiem bez tej osoby funkcjonować.”
„Nienawidzę tego, co mi robi, ale przeraża mnie myśl, że mogę ją stracić.”

To właśnie jest jeden z najbardziej bolesnych paradoksów trauma bonding.

Osoba może jednocześnie bać się partnera i tęsknić za nim.
Może czuć złość i pragnąć bliskości.
Może wiedzieć, że jest raniona, i jednocześnie usprawiedliwiać tego, kto rani.
Może mieć dość relacji, ale po rozstaniu czuć głód kontaktu tak silny, że wraca.

I to nie znaczy, że „chce być źle traktowana”.

To znaczy, że jej system przywiązania, lęku i nadziei został wciągnięty w bardzo silną pętlę.

Trauma bonding w terapii schematów

Terapia schematów bardzo dobrze pasuje do pracy z trauma bonding, bo nie zatrzymuje się tylko na pytaniu: „Dlaczego nie odchodzisz?”.

Ona pyta głębiej:

„Jaka część Ciebie wierzy, że nie zasługuje na więcej?”
„Jaki dawny schemat został uruchomiony w tej relacji?”
„Jaką emocjonalną ranę ta relacja jednocześnie dotyka i obiecuje uleczyć?”
„Czy ta relacja przypomina coś, co już kiedyś znałeś?”
„Czy walczysz o partnera, czy o kogoś z przeszłości?”

W terapii schematów zakłada się, że w dzieciństwie tworzą się wczesne nieadaptacyjne schematy — głębokie wzorce emocjonalne, poznawcze i relacyjne, które powstają m.in. wtedy, gdy podstawowe potrzeby dziecka nie są wystarczająco zaspokojone. Model terapii schematów opisuje schematy, style radzenia sobie i tryby jako centralne elementy rozumienia długotrwałych problemów emocjonalnych i relacyjnych.

W trauma bonding często aktywują się na przykład takie schematy:

Deprywacja emocjonalna
„Moje potrzeby i tak nie zostaną naprawdę zauważone.”

Porzucenie / niestabilność więzi
„Jeśli ta osoba odejdzie, nie dam sobie rady.”

Wadliwość i wstyd
„Gdyby ktoś zobaczył, jaki naprawdę jestem, odrzuciłby mnie.”

Podporządkowanie
„Muszę się dostosować, żeby nie stracić relacji.”

Samopoświęcenie
„Moje cierpienie jest mniej ważne niż emocje drugiej osoby.”

Uwikłanie emocjonalne
„Bez tej osoby nie wiem, kim jestem.”

I wtedy relacja nie jest tylko aktualną relacją. Staje się sceną, na której odtwarzają się bardzo stare emocje. Osoba nie walczy już tylko o partnera.
Często walczy o to, żeby wreszcie zostać wybraną. Żeby ktoś wreszcie nie odszedł.
Żeby ktoś wreszcie zobaczył jej wartość. Żeby historia z dzieciństwa w końcu skończyła się inaczej.

To dlatego trauma bonding bywa tak silny. Bo dorosły człowiek mówi sobie: „To jest moja relacja”. Ale w środku często cierpi dużo młodsza część, która mówi:

„Nie zostawiaj mnie.”
„Udowodnię, że zasługuję.”
„Tym razem mnie wybiorą.”
„Tym razem miłość wygra.”

Dlaczego dobre chwile nie kasują przemocy?

To bardzo ważne. W relacji opartej na trauma bonding często pojawia się myśl:

„Ale przecież nie zawsze jest źle.”

I to może być prawda. Tylko że zdrowia relacji nie ocenia się po najlepszych momentach. Ocenia się ją po tym, co dzieje się wtedy, gdy pojawia się frustracja, konflikt, granica, odmowa, zmęczenie albo różnica zdań.

Ktoś może być czuły w sobotę wieczorem i niszczący w poniedziałek rano.
Może przepraszać po wybuchu i nadal powtarzać ten sam schemat.
Może mówić „kocham” i jednocześnie kontrolować, izolować albo poniżać.
Może mieć trudną przeszłość i nadal odpowiadać za swoje zachowanie.

Dobre chwile są ważne, ale nie kasują krzywdy.

Przeprosiny są ważne, ale nie są zmianą.

Zmiana to powtarzalne, konkretne zachowanie w czasie: odpowiedzialność, praca nad sobą, zaprzestanie przemocy, szacunek dla granic, gotowość do pomocy z zewnątrz.

Jak zacząć wychodzić z trauma bonding?

Pierwszy krok to nazwanie mechanizmu.

Nie: „Jestem głupi, bo wracam.”
Nie: „Jestem słaba, bo tęsknię.”
Nie: „To musi być miłość, skoro tak boli.”

Tylko:

„Mój układ emocjonalny został związany z osobą, która daje mi zarówno cierpienie, jak i ulgę.”

To zdanie może być bolesne, ale też bardzo porządkujące.

Drugi krok to oddzielenie tęsknoty od dowodu miłości.

To, że tęsknisz, nie znaczy, że relacja jest dobra.
To, że czujesz głód kontaktu, nie znaczy, że powinieneś wrócić.
To, że pamiętasz dobre chwile, nie znaczy, że krzywda była mniej realna.

Trzeci krok to kontakt z rzeczywistością. W trauma bonding umysł często selekcjonuje wspomnienia. Po rozstaniu potrafi przypominać głównie te dobre momenty, a wygaszać to, przez co naprawdę cierpiałeś.

Dlatego pomocne bywa zapisanie faktów:

Co konkretnie się wydarzyło?
Jak często?
Jak się wtedy czułem?
Co ta osoba robiła po przekroczeniu granicy?
Czy zmiana była trwała, czy tylko chwilowa?
Czy przy tej osobie byłem bardziej sobą, czy coraz bardziej znikałem?

Czwarty krok to odbudowa sieci wsparcia. Trauma bonding często izoluje. Człowiek zaczyna ukrywać szczegóły relacji, bo boi się oceny, wstydu albo tego, że ktoś powie: „A nie mówiłem?”. Tymczasem właśnie izolacja wzmacnia zależność od osoby, która rani.

Piąty krok to praca terapeutyczna. W CBT można pracować nad błędnym kołem relacji, przekonaniami, poczuciem winy, lękiem przed samotnością, zachowaniami zabezpieczającymi i planem działania.

W terapii schematów można pracować głębiej: nad trybem Opuszczonego Dziecka, Uległego Poddanego, Wewnętrznego Krytyka, Odłączonego Obrońcy i Zdrowego Dorosłego.

Bo celem nie jest tylko „odejść”.

Celem jest też zrozumieć, dlaczego coś, co raniło, było przez długi czas odczuwane jako jedyna dostępna forma bliskości.

Ważne: bezpieczeństwo jest pierwsze

Jeśli w relacji pojawia się przemoc, groźby, kontrola, zastraszanie, śledzenie, przemoc seksualna, przemoc finansowa albo obawa, że partner może zrobić krzywdę Tobie, dzieciom lub sobie — najważniejsze nie jest analizowanie relacji, tylko bezpieczeństwo.

W Polsce działa Ogólnopolskie Pogotowie dla Osób Doznających Przemocy Domowej „Niebieska Linia” pod numerem 800 120 002. Według informacji rządowych numer działa całodobowo i można tam uzyskać wsparcie psychologiczne oraz informacje o dostępnej pomocy.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.

Nie zawsze bezpiecznie jest konfrontować osobę przemocową wprost albo zapowiadać odejście bez planu. Czasem potrzebny jest plan bezpieczeństwa, dokumenty, pieniądze, kontakt do bliskiej osoby, zabezpieczenie telefonu, wsparcie prawne i pomoc specjalistów.

Trauma bonding nie oznacza, że relacja jest wyjątkowa. Oznacza, że w relacji powstała silna więź oparta na naprzemiennym cierpieniu i uldze. To, że trudno odejść, nie znaczy, że krzywda nie była realna. To, że tęsknisz, nie znaczy, że musisz wrócić. To, że były dobre chwile, nie znaczy, że złe momenty przestają mieć znaczenie. To, że ktoś czasem potrafił być czuły, nie znaczy, że relacja była bezpieczna.

W terapii CBT można zobaczyć błędne koło, które utrzymuje tę więź. W terapii schematów można zobaczyć głębszą ranę, która sprawia, że ta więź tak mocno trzyma.

I czasem najważniejsze pytanie nie brzmi: „Dlaczego ja nadal kocham tę osobę?”. Tylko:

„Jaka część mnie uwierzyła, że na taką miłość muszę się godzić?”

Udostępniając (poniżej szybka opcja), “lajkując” pomagasz dotrzeć temu artykułowi do większej liczby osób. Jeśli możesz podziel się tym artykułem ze znajomymi.